فخر الدين الرازي
مقدمه 14
شرح الاشارات والتنبيهات
نسبت به مسائل عرفانى جهل وناداني آنان است ، زيرا جناب حقّ متعال والاتر از آن است كه هر كسى بدان راه يابد ، بلكه همواره افراد محدود يكى بعد از ديگرى به اين كمال دست مىيابند واين نوع كمال براي هر كسى ميسّر نيست . در « نمط دهم » از اسرار آيات وكرامات مشايخ أهل عرفان سخن مىگويد ، وأسباب خوارق عادات را بيان مىكند . أو معتقد است همهء اين أمور بر طبق مجارى طبيعي بوده ، انكار آنها نارواست . سخن أو در اين نمط متوجّه مسائل زير است : اوّل ؛ آنكه اگر بشنوى عارفي از خوراك اندك خود هم براي مدّتى طولانى خوددارى كرده وچيزى نخورده ، آن را تصديق كن . دوّم ؛ آنكه اگر شنيدى عارفي از عهدهء كار شاقّى برآمده كه از ديگران ساخته نيست ، آن را انكار مكن . سوّم ؛ آنكه اگر با خبر شدى كه عارفي از غيب خبر مىدهد ، وبشارت يا انذارى از پيش داده وراست در آمده ، باور كردن آن بر تو دشوار نيايد . چهارم ؛ آنكه اگر شنيدى عارفي در عناصر عالم تصرّف نموده وخوارق عاداتى از أو سر زده ، تكذيب مكن . أو براي اثبات مطلب اوّل سه فصل ، وبراي مطلب دوّم يك فصل ؛ وبراي مطلب سوّم كه در نزد أو از همه شريفتر بوده شانزده فصل ، وبراي مطلب چهارم پنج فصل ، منعقد كرده است . أو در اين فصول با تكيه به مجارى وقوانين عادى ، وتحليل عوامل طبيعي ونفساني ، وبا ذكر أشباه ونظائر وشواهد ، افعال وأحوال عرفا را ممكن وطبيعي جلوه داده واز آنها رفع استبعاد كرده است . على رغم آنكه أساس تفكر وفلسفهء ابن سينا « مشّائى » است ، وشرح أحوال وزندگى أو - كه بخش درازى از عمر خود را صرف تصدّى مناصب دولتي كرده واز زندگى همراه با شهرت ومكنت ورفاه گريزان نبوده است - بيانگر آن است كه أو از طبقه سالكان وصوفيان - به معناى اصطلاحى آن - نبوده است ، امّا بدون شكّ اين سخنان أو ، با توجّه به مقام رفيع علمي وشهرت عظيم أو در طبّ وفلسفه ، تأثير زيادى در ترويج وتبليغ عرفان داشته وادّعاى متصوّفه را در مظانّ قبول وپذيرش قرار مىداده است .